سەدان ساڵە بە زانین و نەزانین، بە نیازی باش و خراپ، لە لایەن کورد و ناکوردەوە دژایەتیی کوردستان و هێما بەرزەکانی دەکرێت. دژایەتیی جوگرافیا و ئاڵای کوردستان، دژایەتیی کورد و سەرکردەکانی، دژایەتیی جلی کوردی و زمانی کوردی. تا دەگاتە دژایەتیی وێژە و هونەرمان، شار و دێمان، تەنانەت سروودی ئەی ڕەقیب، سروودی نەتەوەییمان.
هۆنراوەکەی نالی کە دەڵێت: «کەس بە ئەلفازم نەڵێ خۆ کوردییە، خۆکردییە» بەڵگەی ئەوەیە لەو سەردەمەشدا دژایەتیی زمانی کوردی کراوە و بە زمانی وێژە دانەنراوە. بێگومان زمانی کوردی یەکێکە لە هێما بەرزەکانی کوردستان و کورد. کورد لە سەردەمی نالیشدا طەوطیزچیی لێ نەبڕاوە.
خۆری کوردستان ئاوا ناکرێت
ساڵانێک بوو کوردستان و کورد لە تەواوی ژینگەی ڕۆشنبیری و تۆڕی کۆمەڵایەتیی کوردستاندا دەرکرابوون. خۆدزینەوە لە کوردستان و کورد، گوێنەگرتن لە هونەری کوردی، ناونەنانی منداڵ بە ناوی کوردی، هەموو ئەمانە ببوون بە جۆرێک لە ڕۆشنبیری. کورد خۆی سەرقاڵ دەکرد بە هەموو شتێکی ناکوردی و ناکوردستانییەوە. قاوەخانە و چێشتخانە و بازاڕەکانمان تەنرابوون بە گۆرانیی عەرەبی و فارسی و تورکی.
جیاوازیی سروودی نەتەوەیی و نیشتمانی لەوەدایە کە سروودی نیشتمانی بەسەر وڵات و دروشمەکانی و دونیابینی و ئایندەکەیدایە؛ سروودی نەتەوەیی بەسەر یەکێک لە نەتەوەکانی وڵاتێک و مێژوو و نەریت و ڕابردووەکەیدایە.
من نازانم داخۆ دڵدار جیاوازیی لە نێوان سروودی نەتەوەیی و نیشتمانیدا کردووە یان نا. نازانم ئایا بە کامی ئاگایی نەتەوەیی و نیشتمانی و بیری نەتەوەیی و نیشتمانییەوە هەر وشەیەکی نووسیوە یان نا. ناچارین لە دەقەکەوە لێی بڕوانین.
دەتوانین دوو دێڕی «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان» و «زیندووە و قەت نانەوێ ئاڵاکەمان» وەک بەڵگەی ئەوە بهێنینەوە کە نیشتمانیشی مەبەست بووە. بەڵام پێم وایە ئەی ڕەقیب زیاتر وەک سروودی نەتەوەیی خۆی دەنوێنێت تا نیشتمانی. چونکە بەشی زۆری سروودەکە ڕاستەوخۆ بەسەر نەتەوەی کورد و ئازایەتی و گیانفیدایی کورد و دێرینیی مێژووەکەیدایە.
ئێمە پەیوەندییەکی قووڵ و ڕیشەداری گیانەکیمان لەگەڵ ئەی ڕەقیبدا هەیە، چونکە هەڵگری شکۆ و شکست و سەرکەوتن و کەوتن و ڕووناکی و تاریکیی خەباتی نەتەوەکەمانە. هاونشینی ملیۆنان خەندە و گریان و ساڕێژ و ئازار و شانازی و سەرگەردانیمان بووە. لە لێقەوماندا بە دەنگمانەوە هاتووە. گیانی بەرگریمان بووە لە کاتی چەوساندنەوەماندا.
ئەی ڕەقیب دەنگ و زمانی کوردە لە شەڕی مان و نەماندا. دەنگی کۆماری کوردستان، شۆڕشی ئەیلوول، شۆڕشی نوێی کوردستان، شۆڕشی گوڵان بووە. دەنگی حکومەتی هەرێمی کوردستانە، دەنگی هەرێمی ڕۆژاڤایە، دەنگی خەباتی باکوور و ڕۆژهەڵاتە.
لە ڕۆژی پڕ شکۆی دامەزراندنی کۆماری کوردستان و لە ڕۆژی پڕ لە فرمێسکی لەسێدارەدانی چوار ئەفسەرەکەی کۆماردا لەگەڵماندا بووە. لە ڕیزبەستنی منداڵی کورددا بەرەو ئەنفال و زیندەبەچاڵکردن لەگەڵماندا بووە. دوایین وتەی ئازیزانمان بووە بەر لە ڕەمیکردن و کوشتنیان. لە ژێر تۆپباران و خاپوورکردنی دێ و شارماندا هاوڕێمان بووە.
ئەی ڕەقیب چۆڵەچرایەک بووە سەدان هەزار خێرلەخۆنەدیوی کورد لە ژێر بارودۆخی سەخت و دژواردا دەستاودەست ڕادەستمانیان کردووە. خۆ دانانیشین بڵێین بۆچی فڵان شوێنی ئەم چۆڵەچرایە کونە و فیسار شوێنی قووپاوە و پەڵەی پێوەیە. ئەمە یادگاریی خەباتی پڕ لە بەسەرهاتی نەتەوەیەکی بەکەمینەکراو و ئەنفالکراو و تۆپبارانکراو و قەدەغەکراو و زیندەبەچاڵکراوە.
ئەم خوێنەرە نموونەییەی ئولیس و ڕاڤەکانی ناوی هەیە و خانمێکە بە ناوی ئاشنا خان. بە ڕاستی خوێنەری ورد و پشکنەر و لێکۆڵەر جوانترین دیاری و بەخشینێکی سرووشتە بە نووسەر و وەرگێڕ. لەو جێیەی پێت وایە کوردستان تروسکاییەکی بواری وێژە و خوێندنەوەی تێدا نەماوە، خۆرێکی وەک ئاشنا خان هەڵدێت و هیوا دەزێنێتە دڵی نووسەر و وەرگێڕەوە.
ئێستا دەزانم ئەگەر بەرگی سێیەمی ئولیس و ڕاڤەکانی تەواو بکەم، لانیکەم دوو چاوی ئاشنا خان هەن کە دەیخوێننەوە. بۆیە گەرموگوڕییەکم دەداتەوە و وا دەکات لەسەر تەواوکردنی مکوڕ بم.
ئاشنا خان بە درێژایی ئەو کاتە زۆرەی بەرگی یەکەم و دووەمی ئولیس و ڕاڤەکانی دەخوێندەوە پرسیاری زۆر وردی لێم کردووە. دەیان هەڵەشی بۆم ڕاست کردووەتەوە. لەبەر ئەوەی خوێندنەوەی ئاوها ڕووداوێکی دەگمەنە و کەسی وەک ئاشنا خانیش کەسانێکی دەگمەن و دانسقەن، بڕیارم دا دیمانەیەکی لەگەڵدا ساز بکەم.
ئینجا نەخشەی تۆڵەسەندنەوەکەیان جێبەجێ کردووە. سەرەتا پینێلۆپیایان داکەفاندووە بەڵێن بدات شوو بەو کەسە بکات کە دەتوانێت تیروکەوانەکەی ئۆدیسێفس هەڵبگرێت و خوازبێنیکەرەکانی تری پێ بکوژێت. لەبەر ئەوەی هیچ کامێک لە خوازبێنیکەرەکان نەیانتوانیوە بە تیروکەوانەکەی ئەو تیر بهاون، یان هەڵیبگرن. ئینجا پاش ئەوەی فەرمان دراوە هەموو دەرگاکان دابخرێن، خۆی تیروکەوانی هەڵگرتووە و یەک یەک خوازبێنیکەرەکانی پێکاوە. کوڕەکەی و ئەثینا و هەندێک خزمەتکاری دڵسۆزیش یارمەتییان داوە و پێکەوە هەموو خوازبێنیکەرەکان و خزمەتکارە بێئەمەگەکانیشیان کوشتووە. تەنها بەزمگێڕ و مێدۆن-ی جاڕچی ناکوژرێن.
ئینجا خۆی بە پینێلۆپیا ناساندووە و چووە باوکە پیرەکەی بینیوە. هەواڵی کوژرانی خوازبێنیکەرەکان بە هەموو شاردا بڵاو بووەتەوە و خزم و کەسوکارەکانیان لە دژی ئۆدیسێفس هەڵستاون. بەڵام ئەثینا لە شێوەی مێنتۆر-ی کوڕی ئەلکیمۆس-دا خۆی پیشان داوە و خەڵک و پاڵەوانە دڵخوازەکەی خۆیی ئاشت کردووەتەوە.
کەسێتیی ئۆدیسێفس
ئۆدیسێفس لە بەیتەکەی هۆمیرۆسدا وەک پیاوێکی ژیر و دووربین و زۆرزان و داهێنەر و ڕەوانبێژ وێنا کراوە. هاوکات جەنگاوەرێکی ئازا و بوێر و خۆڕاگریش بووە. هیچ کارەسات و بەدبەختییەک نەیتوانیوە بەسەر ئازایەتییەکەیدا زاڵ ببێت.
بەڵام هەندێک هۆنەری دواتر، وەک ئۆڤید و وێرگیلیوس، بە پیاوێکی ترسنۆک و فێڵباز و سەیر پەسنی دەکەن.
جا با نهێنییەکی وردیشتان پێ بدەم: گەرچی پەیڕەوکارانی ئەم ئایدۆلۆژیایە خۆیان خاکەڕا و بێفیز و بێدەمار پیشان دەدەن، بەڵام پۆز و لەخۆباییبوون و خۆبەزلزانییەکی کڕ و کز و کپیان هەیە. لەمەودوا لێیان ورد ببنەوە، دەیبینن!
هۆی ئەم پۆزەشیان هەڵەیەکی بیرکردنەوەیە. مرۆڤپەرستەکان پێیان وایە مادەم دروشمی زلی مرۆڤ و مرۆڤبوون و مرۆڤایەتییان هەڵگرتووە، کەواتە لە خێڵ و گەل و نەتەوەکان گەورەترن! مادەم بیر لە زەوی دەکەنەوە وەک نیشتمان، ئیتر ئەوانەی کوردستانیان پێ نیشتمانە و بۆیان گرنگە بچووکن. ئەم کەسانە ناوچەیی و ناوچەگەرا و ناوچەپەرستن. وەک مرۆڤپەرستەکان جیهانی نین!
ئەگەر نیشتمانی تۆ کوردستان بێت، ئەو هەموو زەوی بە هی خۆی دەزانێت. کەچی بیست وڵاتیشی لە زەوی نەدیوە. ڕەنگە لە وڵاتێکی ئەوروپا پەنابەر بێت! ئەگەر زمانی تۆ کوردی بێت، ئەو هەموو زمانەکانی جیهان بە هی خۆی دەزانێت. ئەوپەڕی دوو زمانی تر جگە لە کوردییەکی شەقوشڕ دەزانێت! ئەگەر هونەرمەندی تۆ ماملێ و زیرەک و خالقی بن، ئەو هەموو هونەرمەندانی جیهان بە هی خۆی دەزانێت. کەچی دە گۆرانیی جوان حاجۆ و لەیلا فەریقی و کیژانی ئیبراهیم خەیاتی نەبیستووە.
کورد مرۆڤە. ئاوهاش دانەیەکی دانەبڕاوە لە دانەکانی مرۆڤایەتی. ئەگەر مرۆڤایەتیت دەوێت، دەبێت کوردیش وەک نەتەوەکانی تری سەر زەوی ماف و خاک و دەوڵەت و سەروەری و هێز و چەک و ئاسایشی خۆیی هەبێت. ئەمانەن دەتوانن مرۆڤبوونی کورد بپارێزن. دەنا کورد بێ ماف و خاک و دەوڵەت و سەروەری و هێز و چەک و ئاسایش پەڕۆی دەستی داگیرکەرە.
ئەگەرچی زۆربەی خەڵک و هونەرمەندانیشمان وا تێگەیشتوون کە جیهانی هونەر جیهانێکی دابڕاو و زۆر بێگەردە و سنووری تێدا نییە، بەڵام تا لەم جیهانەدا بین ئەمە ڕاست نییە. چونکە لەم جیهانەدا خێڵ و گەل و نەتەوە و دەوڵەت هەن. بەرەبەرە بۆتان ڕوون دەکەمەوە ئەمانە پەیوەندییان چییە بە بابەتەکەوە.
لەبەر ئەوەی ئەم زنجیرەیە لە بارەی پەیوەندیی هونەر و وارگێڕییە (ئەوەی خەڵکی تر پێی دەڵێت سیاسەت)، ناچارین کەمێک بچینە نێو باسی وارگێڕییەوە و چەند وشە و زاراوەیەکی نێو ئەو بوارە بناسین. بۆ ئەوەی بزانین پەیوەندیی هونەر و وارگێڕی (ئەگەر هەبێت) لە کوێدایە.
چاند و نەریت
وێنەی ڤیدیۆی ئەم بەشە
لەبەر ئەوەی لە درێژەی ئەم زنجیرە ئەڵقۆچکانەدا زووزوو وشەی چاند و نەریت بە کار دەهێنم، پێویستە ڕوونکردنەوەیەک لەسەر دوو وشەی چاند و نەریت بدەم.
لە چیرۆکی لاقەکردنی دیاسدا، کە خۆم نووسیومە و بە دەنگیش خوێندوومەتەوە و لە یوتیوب و کەناڵەکەی خۆم لە تیلیگرام هەیە، بە درێژی باسم لە چاند و نەریت و جیاوازییەکانیان کردووە. بەڵام لێرە بە کورتی پێناسەی هەردووکیان دەکەم:
چاند: خوازەییانە واتە کێڵان و چاککردن و برەودان و پەرەپێدان و چاندنی مێشک و توانا و ڕەفتار و چێژ و ئەو شتانە. واتە برەودان و باشترکردنە بە فێرکردن و ڕاھێنان.
ئاسایشی درێژخایەنی کورد و مێژووی و چاند و ئایندەی و منداڵ و نەوەکانی لە نێو هەر دەوڵەتێکی تر جگە لە کوردستاندا هەمیشە و هەمیشە لە مەترسیدان، چونکە ژێرهاویشتەیەکە کە سەروەریی نییە. ئەمەش نیاری داهاتوومە.
کورد و عەرەب و فارس و تورک و ئینگل و ئەڵمان و کێ و کێی تر هەمووان شەعبێک نین، گەلێک نین، قەومێک نین. ئێمە جیاوازین و بەرژەوەندیی جیاوازمان هەیە، کە دواتر وردتر ئەمە ڕوون دەکەمەوە. دەوڵەمەندی و بەهێزی و پڕچەکیی لایەک دەبێتە هەڕەشە بۆ ئاسایشی لایەکی تر.
ڕێیەکی تری توواندنەوەی نەتەوەی ژێردەست توواندنەوەی زمانییە. واتە نەتەوەی سەردەست زمانت قەڵاچۆ دەکات و زمانی خۆیت بەسەردا دەسەپێنێت. بەردەوامیش گاڵتە بە وشە و ڕستە و زمانت دەکات و بە سووک و ناوچەیی و بێڕێز دەیانناسێنێت.
ئەگەر نەشتوانێت لە زێدی تۆدا زمانەکەی خۆیت بەسەردا بسەپێنێت، هەر مل بۆ زمانی تۆ نادات، بەڵکو زمانی نەتەوەیەکی ترت بەسەردا دەسەپێنێت. وەک ئێستا کە بەشگە (کۆمپانیا) زەبەلاحەکانی نێو هەرێمی کوردستان، بەوانەشەوە کە خاوەنەکانیان کوردن، زمانی ئینگلی و عەرەبییان بەسەر کوردیدا سەپاندووە. داگیرکەرەکە بۆیە وا دەکات تا تۆ بتوێیتەوە، کوردە بێئاگاکەش بۆیە وا دەکات، چونکە پێی وایە پێشکەوتوو و جیهانییە!
ئێمەی کورد لە نێو خاک و زێد و ماڵی خۆماندا، لە نێو قوتابخانە و زانکۆ و شوێنی کارماندا ناچار کراوین بە زمانی بکوژی زمانی دایکمان بدوێین و بخوێنین و کار بکەین. دەبێت زمانی هەموو شتێک لە کوردستاندا تەنها کوردی بێت.
جا ئێستا کە هەندێک لە ڕێگاکانی توواندنەوە دەزانین، بڵێ بزانم کورد بە کام لەو ڕێیانە نەتوێنراوەتەوە و ئێستاش ناتوێنرێتەوە؟
ئێستا ڕوونە کە چاند و نەریت پردی پەیوەندی و ئامرازی دانانی کاریگەریین. بەڵام دەبێت هەمیشە ئەوەت لە بیر بێت کە ئێمە دەوڵەتمان نییە، بۆیە لەگەڵ دەوڵەت بەراورد ناکرێین. زۆربەی پەیوەندییە چاندییەکانیشمان تاکلایەنەن. واتە ئەوان کاریگەریی خۆیان لەسەر ئێمە دادەنێن و ئێمە ناتوانین هیچ بکەین. بۆیە دەبێت بە ئاگاییەوە هەنگاو بنێین.
چاند بۆ ئارایشت و دژەئارایشتە
وێنەی ڤیدیۆی ئەم بەشە
یەکێک لە گرنگترین ئەرکەکانی چاند بۆ ئارایشت و دژەئارایشتی نەتەوە و دەوڵەتەکانە. واتە چاند ئامرازی جوانکردن و ناشیرینکردنە. بۆیە دەوڵەت و نەتەوەکان چاند بۆ ئارایشتی ڕووکاریان بە کار دەهێنن و ڕاستییەکانی ناویانی پێ دەشارنەوە. یان بۆ ناشیرینکردنی نەیارەکانیانی بە کار دەهێنن، یان هەردووکیان.
تاکوتەرا نەتەوە هەیە چاند بۆ ناشیرینکردنی خۆی و جوانکردنی ئەوانی تر بە کار دەهێنێت. بە ڕاشکاوی: زۆر کورد ئێستانان بە ئاگایی و بێئاگایی ئەمە دەکەن. لە کارەکانیاندا کورد بە ناشیرین و مافیا و چەتە و دز و ژنکوژ و ئەمانە دەردەخەن.
داگیرکەرانیشمان ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ پشتیوانیی ئەم جۆرە بەکارهێنانەی چاند دەکەن. هەم پشتیوانیی ئەو کەسانەی نێو خۆمان دەکەن کە ناشیرینمان دەکەن بەوەی بەرزیان دەکەنەوە و بڵندگۆیان دەدەنێ. هەم زنجیرە و دراما و فیلم و گۆرانی و پیساییەکانی خۆیانیشمان بۆ هەناردە دەکەن و مێشکمان دەشۆنەوە. بەردەوام دەڵێن گوایە کورد نازانێت خۆی بە ڕێوە ببات، لە کاتێکدا دەوڵەتەکانی خۆیان کەلاوەن.
ئێران مێژووی لەسەر زمانی من و تۆ بونیاد ناوە و خۆی پێوە بادەدات. هەموو جیهان باس لەوە دەکەن ئێرانی فارس چەند چاندێکی دەوڵەمەند و مێژووێکی دێرین و پڕ لە شکۆی هەیە. تۆش هەر ڕەنج دەدەیت و بەری ڕەنجت بۆ دەخۆن و داگیر دەکەن و کەسیش ورتەیەکی لێوە نایەت!
ئەو زمانەشی ناویان ناوە «فارسیی کۆن»، کە گوایە دەقەکانی هەخامەنشینەکانی پێ نووسراوە، هەر فڕی بەسەر فارسییەوە نییە. تەواوی دەقەکانیان هەن و ئەوەندەش زۆر نین، کوردیش دەتوانێت بێ چاویلکەی فارسی و ئێرانی و دوور لە کاریگەریی ئەوان لێیان بکۆڵێتەوە و ڕاستییەکەی بۆ دەربکەوێت.
ئازادیی تاکەکەسی و برەودان
وێنەی ڤیدیۆی ئەم بەشە
من زووزوو باس لە «برەودان» دەکەم. خەڵکانێکیش ڕەخنەیان لێم گرتووە کە گوایە ئەوە ئازادیی تاکەکەسییە و من دژی وەستاومەتەوە. بۆیە با ڕوونی بکەمەوە ئازادیی تاکەکەسی چییە و برەودان چییە.
ئەگەر خۆت بە تەنیا لە ماڵەوە، بێ ئەوەی کەسی تر بیبیستێت و بیبینێت و هەستی پێ بکات و کاریگەری لەسەر ئەو دروست بکات، سەیری هەر شتێک دەکەیت، گوێ لە هەر شتێک دەگریت، هەر چی دەکەیت و ناکەیت، ئازادیت. ئەمەندە پێی دەوترێت ئازادیی تاکەکەسیی خۆت. من لەسەر ئازادیی تاکەکەسی لێپێچینەوە لە کەس ناکەم و دەتوانم لەگەڵی هەڵبکەم. هەر پێم وایە کە نەیارشەیدا و بۆ دوژمن مردوویت، بەڵام مادەم کاریگەرییت نییە، کێشەم نییە.
بەڵام کە چاندی دوژمنت لە تۆڕی کۆمەڵایەتی، لە شوێنی گشتیی وەک بازاڕ و چایخانە و چێشتخانە، لە کەناڵی مێدیایی، یان هەر جێیەکی تری گشتی بڵاو کردەوە و بەر خەڵکی تر کەوت، لێرەدا چیتر ئازادیی تاکەکەسیی تۆ نەماوە. بەڵکو بە ویستی خۆت بووبێت یان نا، برەوت بە چاندی نەیاری کورد داوە و کردووتە بە چاو و گوێ و قوڕگی کورددا.
من قسەم لەسەر ئەمەیە. دەنا حەز دەکەیت خۆت فارسخنکێن و عەرەبخنکێن و تورکخنکێن و ئینگلخنکێن و جیهانخنکێن بکە. بەڵام بۆت نییە ئێمەی کورد بەوان بخنکێنیت.
گوێگرتن و بڵاوکردنەوە دوو شتی جیان
بۆیە گوێگرتن و برەودان جیاوازن. بڵاوکردنەوە برەودانە. لێرەدا ئازادییەکەت سنووری ئازادیی ئەوانی تر دەبەزێنێت. بۆیە دەبێت قسەی لەسەر بکرێت.
بێگومان قسەم لەسەر ئازادیی تاکەکەسییش هەیە. پێشتریش وتوومە: ئازادی وەک هەموو شتێکی تر کەرەستەیە، دەتوانیت ئازادییەکەت بۆ کورد و کوردی و کوردستان بە کار بهێنیت، نەک لە دژمان بە کاری بهێنیت. واتە کە ئازادیی ئەوەت هەیە ئاوڕ لە هەموو جیهان بدەیتەوە، پێشنیار دەکەم ئەو ئازادییە بۆ ئاوڕدانەوە لە کورد و کوردی و کوردستان بە کار بهێنیت. بەڵام ئەمە تەنها وەک گلەییەکی بێدەنگ دەهێڵمەوە.
فارس و عەرەب و تورک تا سەر لووتی ئێمەی کوردیان بە فارساو و عەرەباو و تورکاو ئاخنیوە. جیهانیش لە جیهاناودا نوقمی کردووین. ئێستا تۆی کوردیش بوویت بە سەربازی ئەوان؟
کەواتە دەبێت هەمان ئەو ڕێژە زەبەلاحەی کورد خۆی بە گۆرانی و شتی عەرەبی و فارسی و تورکیدا هەڵواسیوە، ئەوەندەش لەوان ببینین خۆیان بە گۆرانی و شتی کوردیدا هەڵبواسن. ئێوە شتی واتان دیوە؟ چونکە من نەمدیوە.
لە چ قاوەخانە و چێشتخانە و بازاڕێکی عەرەب و فارس و تورکدا گوێت لێ دەبێت لە بەیانی تا شەو گۆرانیی کوردی لێبدەن؟ چ فارسێکت دیوە تاتۆی گۆرانیبێژێکی کوردی لەسەر قۆڵی کێشابێت؟ چ تورک و عەرەبێکت دیوە دێڕێک کوردیی لە بایۆی هەژماری خۆیدا نووسیبێت؟
بەڵام من هەزاران کوردی وات پیشان دەدەم. لە فارسی بۆ تورکی، لە تورکی بۆ عەرەبی، لە عەرەبی دیسانەوە بۆ فارسی و خەڕەکەکە هەر ئاوها بەردەوام دەبێت. ئەگەر چاندەکەمان هەمان شت بووایە، دەبوو ئەویش بۆ تۆ وا بووایە.
لە ڕاستیدا چاندمان جیاوازە. جیاوازیش نەبێت ئەرکی تۆ ئەوە نییە برەو بە چاندی ئەو بدەیت. تۆی کورد بەرانبەر سەرخستنی دۆز و چاند و زانست و زمان و یاسا و وەرزش و ئاڵا و هەموو شتێکی نەتەوەی خۆت بەرپرسیاریت، نەک هی خەڵکی تر. ئەوان خەڵکی خۆیانیان هەیە شتی خۆیان سەر بخات. ئێمەی کوردین چاومان لە دەستی تۆیە و تۆش ڕووت لە هەموو جێیەکە ئێمە نەبێت.
مرۆڤ لە منداڵییەوە بەرەبەرە ماڵەوەیەک لە هزریدا شێوە دەگرێت. لە کەشوهەوای زێدەکەی، لە شێوە و ڕوخسار و زمانی خەڵکەکەی، لە بۆنی خاک و گەڕەک و درەختەکانی، لە دیمەنی ئەو جێیەی لێی گەورە بووە، لە گۆرانی و موزیک و دەنگی چواردەورەکەی، لەگەڵ زۆر شتی تریش. کە گەورە دەبێت و لەمانە دوور دەکەوێتەوە، لە ڕووی دەروونییەوە هەست دەکات ئاوارە و نامۆ و غەوارەیە و لە ماڵەوەی دوور کەوتووەتەوە. ئاسانیش نییە مرۆڤی بەتەمەن خۆی لە ماڵشەیدایی ڕزگار بکات.
جا گۆرانی و موزیک و چیرۆکی منداڵی ئێجگار گرنگن لە شێوەدان بە ماڵەوە هزرەکییەکە. کەسوکاری من و هاوتەمەنەکانی من ئەمەیان نەدەزانی، بۆیە منداڵی و ماڵە هزرەکییەکەمان سیخناخ کرا لە گۆرانیی عەرەبی و فارسی و تورکی.
نابێت بە هیچ شێوەیەک منداڵمان بە چاندی هیچ نەتەوەیەکی تر گۆش بکەین، جگە لە هی کورد. ئەمە ئەرکێکی سەرەکیی ئێمەیە، چ لەسەر ئاستی تاک و چ لەسەر ئاستی دەسەڵات. ئەگەر خۆیشت شەیدای شتی فارسی و عەرەبی و تورکی و ئەمریکی و جیهانی و شتیت، نابێت منداڵەکەت وەک خۆت بکەیت بە نەیارشەیدا. ئایندەی کوردستان لەسەر منداڵی تۆ وەستاوە. دەبێت ماڵە هزرەکییەکەی منداڵمان تەنهاوتەنها پێک هاتبێت لە کوردستان.
ئێمە بەم کارەی ئەمڕۆ دەیکەین نەوەیەک کوردی نامۆ و ئاوارە و غەوارەی هزرەکی بەرهەم دەهێنین و بەرهەمیشمان هێناوە. نەوەی من پڕ کران لە فارساو و عەرەباو و تورکاو، نەوەی ئێستا پڕ دەکرێن لە فارساو و عەرەباو و تورکاو ئینگلاو و ئەمریکاو و ئاوی تریش.
تا لەسەر ئەم خۆنامۆکردنە بەردەوام بین، ئەوەی هەشمانە لە دەستی دەدەین. نابێت بهێڵین ماڵی هزرەکییمان بشێوێت و بشێوێنرێت. کوردستان ماڵی کەتواری و هزرەکیی ئێمەیە. ئەو ماڵەمان نەبێت لە هەموو جێیەک ئاوارە و نامۆ و غەوارەین و خوێنمان خۆڕاییە.
تۆی کورد کە بەردەوام بە دوای هونەری عەرەب و فارس و تورک و ئەوروپی و ئەمریکییەوە بیت، لە کوێ دەتوانیت هونەری خۆت پێش بخەیت و دەستت لە سەرخستنیدا هەبێت؟ یان ئەگەر نەتەوەکەت هونەر و هونەرمەندێکی نایابی تێدا بێت، لە کوێ دەتوانیت بیاندۆزیتەوە ئەگەر تۆ چاو و بیناییت هەر لەوێ نەبێت؟
لایەنی من
وێنەی ڤیدیۆی ئەم بەشە
من لایەنی خۆمم هەڵبژاردووە: لایەنگری کوردستانی سەربەخۆ و بەرژەوەندیی کوردستانم. ئەوەندەی بۆم دەکرێت برەو بە وشە و هونەر و وێژە و وەرزش و نەریت و زانست و بەرهەمی کورد و کوردستانی دەدەم. ئەوەندەی ئاوەزم پێی بشکێت، ناهێڵم هەرگیز داگیرکەر وەک پردی پەڕینەوەی خۆی بۆ نێو زەینی کورد بە کارم بهێنێت. ناهێڵم داگیرکەر لە ژێر هیچ ناو و دروشمێکدا من بۆ تێکدانی ئاسایشی کۆمەڵایەتیی کوردستان و لێکترازاندنی کورد و کورد بە کار بهێنێت.
کوردستانەکەم منی بۆ ڕاژەی خۆی بەرهەم هێناوە، نەک بۆ ئارایشتکردنی لمۆزی دوژمنانی. بۆ ئەوە بەرهەمی نەهێناوم لێی ڕابکەم و زمانەکەی فڕێ بدەم و نەریت و چاندەکەی قەڵاچۆ بکەم و پشتی تێ بکەم و خۆمم پێ جیهانی و میهانی بێت. من کوردم و کوردستانییم.
ئەوەی ئەو کەسە باسی لێوە دەکات، پەیامەکە، هینێکە و ئەمانە ڕاستەوخۆ کاریگەریی لەسەر چارەنووسی لانیکەم هەشتا نەوەد ملیۆن کەسی ئەمڕۆ هەیە و ئەمانە. ناڕاستەوخۆش تا سەدان و دوو سەد و ئەوەندەش ساڵ کاریگەریی لەسەر ژیان و چارەنووسی منداڵ و نەوەی نەوەمان دەبێت و ئاوها.
ئەو کەسە و کەسەکانی تری دەوری و دووری باسی… باس لە شتێکی زۆر سەیر و سەمەرە و گوماناوی و بەڵاجەوی و سەرسووڕمێنەر دەکەن. باس لە شتێک دەکەن، پەیامەکە ، ئەها، ئەزانی چی و ئەمانە، وەکو، ئەها، وەک، وەکو وەکو فاڵ دێتە بەر گوێی لایەک لە کورد و ئەمانە، یەکێک لەوانە خۆم. شتێکە و هینێکە و ئەوەیەکە و لای کەس ڕوون و ئاشکرا نییە و زۆر لێڵ و لیخن و شلوێیە. شتێکە، هینێکە، ئەوەیەکە، ناچێت بە مێشکی ٩٩٪ی خەڵکی سەر زەوی و ئەمانە. شتێکە، ئەها، هینێکە تا ڕادەیەکی زۆر لە فێڵ و ئەمانە دەچێت.
ئیتر کاکە خەڵکیش قسە دەکات و ئەمانە
بۆیە ئەگەر هەموو خەڵک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و ئەمانەدا، منداڵ تا پیر، شارەزا تا نەشارەزا، ئاگادار تا بێئاگا، بە دروستی و بە نادروستی، بە ڕێکی و بە خواری، بە هەڵە و بە ڕاست لەسەری بنووسن و بڵێن و بکۆڵنەوە، ئاساییە.
خۆ ئەو کەسە و کەسەکانی تری دەوری و دووری کە پێشوازی لە پەیامەکە دەکەن خەڵکی هەسارەیەکی تر نین. ئەم کەسانە باسی شتێکی زۆر تایبەت بە خۆیان ناکەن. بۆ نموونە باسی ئەوە ناکەن کە دەبێت فۆنتی نووسینەوەی نۆتەی جاز چۆن بێت تا هەموو خەڵک لەسەری نەڵێن. ئەو کەسە و کەسەکانی تری دەوری و دووری باسی چارەنووسی نەتەوەیەک دەکەن، کە ئێمەین و ئەمانە.
ئینجا با بێینە سەر ئەو زیانانەی لەسەر ئەو کەسە لە خودی خۆم کەوتوون: لەسەر ئەو کەسە و ئەمانە و ئەوەی من وا لێی تێگەیشتبووم کە دۆزی ئەو کەسەیە و ئەمانە (کە هەڵە بووم و ئەمانە) دوو هەژماری فەیسبووکم سووتێنراون! هەزاران نامە و پۆست و وێنە و نووسینم لەسەر ئەو کەسە تیاچوون و ئەمانە. هەر منیش نیم و نەبووم، لایەک و چەندێک بڵێم ئەوەندە لە کورد لەسەر تەنها وێنەی ئەو کەسە هەژماری سووتێنراوە. دەتانەوێت ئێستا شتێک نەڵێین و ئەمانە؟
ئەی تۆ چی دەڵێیت و ئەمانە؟ من… من دەڵێم ئاو و ئاگر ئامانیان نییە و ئەمانە.
ئەو کەسانەی وا دەڵێن هەڵەن لەبەر، یەکەم: خۆیان هیچ هەوڵێکی ئەوتۆیان لەگەڵ زمانی کوردیدا نەداوە و هەموو جێیەکی زمانەکەیان تاقی نەکردووەتەوە تا گەیشتبن بەو دەرئەنجامە. دووەم: بێ پرسیار خۆیان بۆ وشەی زمانی تر دەدەن بە دەستەوە و پەسەندی دەکەن، بەڵام بۆ هی زمانی خۆیان وا نین.
بۆ زمانێکی تر نەبێت؟
ڕەنگە بپرسیت: «بۆ کوردی بێت؟ بۆ زمانێکی تر نەبێت؟ خۆ هەمان کار دەکات». لەبەر ئەوەی وەک نەتەوە هیچ شکۆیەکت نابێت. دەتوانین شکۆکە لای عەرەب و فارس و تورک و ئینگلەوە بهێنین بۆ کورد و کوردستان.
بۆ کوردی بێت؟ چون کوردی هی خۆمانە، هەزاران ساڵ باوان و دایانمان بەم زمانەوە ماندوو بوون و بیریان پێ کردووەتەوە و پاراستوویانە، ئەرکمانە درێژە بەو پاراستنە بدەین و گەشەی پێ بدەین. زمانەکەمان تێڕوانینگەیەکی مێژوو و گەشەمانە. گرنگترین پایەی نەتەوایەتییمانە. ئەگەر زمانی کوردی نەمێنێت، کوردبوون و کوردستانیبوون بێپایە دەبن.
ئەم زمانە توانا و ویست و بڕیار و هەڵوێستی ڕابەرایەتیی ئێمە دەخاتە بەر تاقیکردنەوە. بەڵام زمانی نەتەوەی تر تەنها توانای شوێنکەوتەییمان دەخاتە بەر تاقیکردنەوە. چون ئێمە لە کوردیدا خاوەن و ڕابەر و پێشەواین، بەڵام بۆ زمانانی تر تەنها فێربووێکین.
خۆ ڕاستە، ئێمەش نەبین پێشبڕکێکان هەر دەکرێن و خەڵکانی تر هەر تیایاندا بەشدار دەبن. بەڵام بۆ منداڵەکەی تۆ نەبێت کە دەیباتەوە؟ بەڵام بۆ ئەو بردنەوە و شکۆیە کارێکی درێژ و پشتیوانییەکی بەردەوامی چەند نەوەیەک پێویستە.
زمانی کوردی توانستەکەی هەیە
هەندێک کەس پێیان وایە زمانی کوردی زمانێکی لاوازە و کەڵکی ئەوەی نییە ببێتە زمانی کار، یان زمانی زانست. یان زمانەکە بەشی بیرکردنەوەکانیان ناکات. بەڵام ئەمە هیچ ڕاست نییە. زمانی کوردیش وەک هەر زمانێکی تر توانای داڕشتن و لێکدان و خواستنی وشەی هەیە.
ئەمە ئەلفوبێی یەکگرتووی چەسپاوی کوردییە، کە پێی دەوترێت «ئەلفوبێی ئارامی»، یان «ئەلفوبێی عەرەبی». وا دیارە عەرەبەکان لە ئارامییان وەرگرتبێت و ئەوانیش لە کەنعانییان وەرگرتبێت و دەستکارییان کردبێت و لەگەڵ زمانەکانی خۆیاندا گونجاندبێتیان. ئێمەش لە عەرەبییەوە وەرمانگرتووە و لەگەڵ کوردیدا گونجاندوومانە. بە ڕای من باشترین و دروستترین ڕێنووسە و ملیاران دێڕ نووسینمان بەم ئەلفوبێیە هەیە. بۆیە پێویستە بهێڵرێتەوە و تەنها ئەمەش بە کار بهێنرێت، چون بە ڕاستی هیچ پێویست نییە بگۆڕرێت و کۆڵێک پارەی زیادە لە خۆڕا بە فیڕۆ بدەین.
Ama alfueby latiniy chata ka pewista ba zutrin kat kotayi pe bhenret w nahelret. Barhamy saratay internet bu, belam zyani zori dawa. tkaya ba kari mahena. Har kas bam alfubeya namay bom nardbet walamim nadawatawa, chunka ba bereziy dazanm. Handek kas zhmarashyan tekali krdwa, bo nmuna danusn 7ayaman 4u!
‘eme ‘elfubêy latînîy çespawe ke ‘êstanan zyatr kurmancîy pê denûsrêt. Min wek Newa legeļ ‘em ‘elfubêyeş nîm, çun ta ’êsta hîç ařgûmêntêkî başim nebîstwe bo pêwîstbûnî. Beļam hêşta her lew latînîy çate baştire.
