هۆنوسیاد: پزیشکی چێشتەنگاوێک

هۆنوسیاد

نەوا موکرجی

هۆنوس زۆر جار گێڕەرەوە و کەسێتیی چەقی ئەم چیرۆکانەیە. تا ڕادەیەکی زۆر وێنەی وێژەیی خۆمە. پاشگری (-یاد) پاشگرێکی یۆنانیی کۆنە کە واتای (داستان) دەسازێنێ، وەک (ئیلیاد، ئەینیاد، ئۆڵۆمپیاد، تیلێماخیاد…تد). ئەم چیرۆکانە زۆربەیانم لە کات و ساتی جیاوازدا نووسیوەتەوە و پەیوەندییەکی زۆریان بەیەکەوە نییە. زیاتر هەندێ یاداشتی خۆمن و لە کاتی خۆیاندا بە زمانی ئاسایی نووسیومنەتەوە. بەڵام کە زیاتر پڕۆڤەی هونەری نووسینم دەکرد؛ وردەوردە ئەم نووسینانەم چاککردووە و زمانێکی وێژەییانەم پێبەخشیون. لە ماوەی ڕابردوودا زۆر هەوڵمداوە ئەم کورتەچیرۆکانە بەیەکەوە بلکێنمەوە و ڕۆمانێکی لێدروستبکەم. بەڵام لەبەر سەرقاڵی و کەمیی کات نەمتوانیوە. لە ئێستادا ئاوها پارچەپارچە لەم ماڵپەڕەم بڵاویاندەکەمەوە. کە کاتم هەبوو؛ بێگومان بەیەکیانەوە دەلکێنمەوە و دەیانکەم بەو ڕۆمانەی لەخەیاڵمدان. هیوادارم خوێنەری بەڕێز چێژیان لێببینێ. سوپاس بۆ کات و خوێندنەوەتان.

نەوا

9 ئایار 2020

ئەگەر دەتەوێ ئەم چیرۆکە بە پی دی ئێف داببەزێنی؛ لێرە کلیک بکە.

پزیشکی چێشتەنگاوێک

26/Mar/ 2015 – 25/Jul/ 2019

با هۆنوس خۆی بێ بیگێڕێتەوە

نەکا ڕووخەرتە[1] بیبیستێتەوە

دووهەزار و چواردە لەبەر هەر هۆکارێک بووبێ بۆ هەولێر چووم. دکتۆر هۆبینی برام کە دکتۆری پێستە… بەڵێ دکتۆرێکی باش و زیرەکە و نۆڕینگەکەشی لە سلێمانییە. بچن بۆلای، بەڵام هەلەکە مەقۆزنەوە تەنها بۆئەوەی پارەتان لێوەرنەگرێ بچن پێیبڵێن گوایە برادەری گیانیبەگیانیی هۆنوسین! بەڵێ، بەڵێ… مشتنووقاو هەبووە وایکردووە. تا پارە بمێنێ چرووکیش دەمێنێ!

تا پارە هەبێ؛ چرووک چەلەنگە

کە پارە نەما؛ ون و بێڕەنگە

  • هۆنوس گیان، کارێکی وەزارەتی تەندروستیم هەیە؛ بۆتدەکرێ بچی بۆم جێبەجێبکەی؟

هۆبین وەها دووا.

  • نۆکەرتم دکتۆر.

هۆنوس وەها دووا.

لەوانەشە وەهام نەوتبێ؛ چونکە من دەزانم کە تەنها یەک کەرم، نۆ نیم.

هۆنوسی هونەرمەند لە هەولێری هاتی هەواری هەڵدا و هاریی خۆی تەواوکرد. پاشان بە چاکەت و پانتۆڵی فیتبەبەر و تەڕپۆشەوە خۆی بە وەزارەتی تەندروستیدا کرد.

وەزارەتی تەندروستی و باڵەخانە ناتەندروستەکەی!

بەشێک لە کارەکانم تەواوکرد و ئەرزوحاڵ گەیشتە ژووری یەکێک لە بەڕێوەبەرەکان. ئافەرین بۆیچووی. ڕێک وایە؛ قەت نەبووە بەڕێوەبەر لە هیچ فەرمانگەیەکی حکومیدا لەوێ بێ. لەگەڵ زۆر کەسی تردا چاوەڕێمان کرد.

هۆنوسی گوێشل گوێی هەڵخست بۆ خەڵک

بەڵکو ببیستێ دوو نوکتەی بەکەڵک

بەڵام زۆربەیان کەمخوێنەوار بوون

خەڵکی ئاوایی و دەرەوەی شار بوون

هیی پارێزگای تر دوان سیانێ هاتوون

پێش کاروانکوژە لە بەردەرگا بوون

بۆ کاری پێویست چووبوونە ئەوێ

لەبەر کارڕایی نەنووستوون شەوێ

لە ڕێڕەوە تەسکەکەی بەردەم پرسگەکەی ژووری بەڕێوەبەردا کورسییەکی ئەتککراوی هەتەر و مێزۆچکەیەکی لێبوو. پیاوانە لەسەر کورسی دانیشتم و ئانیشکم بەسەر مێزۆچکەکەدا داپەسارد. خەڵک دەهاتن و دەچوون و سۆراخیان لێدەکردم:

  • ئەوە ژووری کاک وریا کامەیە؟

وەڵاممدەدانەوە:

  • بەم ڕاڕەوەدا یەک ژوور پێش کۆتایی.

یەکێکی تر و یەکێکی تریش…

هونەرمەندە قاچاخچییەکەی وەزارەت

گێچەڵێکت تووشدەکا ئەم مەیلە هارەت

ژوورەکان چاک فێرببووم، چونکە وەک تۆپ لە نێوان ژوورەکاندا پاسپاسێنی چاکم پێکرابوو.

کوڕێکی گەنجی بیستودوو ساڵان وەستابوو. لەژێر چاوەوە زووزوو سەیرێکی دەکردم. لەوانەیە گۆرانییەک، چاوپێکەوتنێک یان ڤیدیۆیەکی منی دیبێ. گرنگ نییە. پاش کەمێک سەرم لە گۆشەی باڵ و باسکمدا بەسەر مێزەکەدا لەنگەرکرد و سێ چارەک نوستم.

نییە جوانێ، سەری کاسم بنێمە سەر دڵی نەرمی!

کە هیلاکیی لەشم دەرکا، خەوی سەر باوەشی گەرمی[2]

لەپڕ لە هاتەهاتی خەڵکە چاوەڕێکە بێداربوومەوە. لیکی خەواڵوویی داچۆڕاوی سەر مێزۆچکەکەم سڕی.

بەڕێوەبەر هاتەوە.

هاتەوە با بێتەوە ناسکێ لە حەمامەوە

دەم بە پێکەنین و دەست بە سەتڵ و جامەوە[3]

یەکێک لە خەڵکە چاوەڕێکە دەنگی هەڵبڕی:

  • کاکە، ئەو مامەڵەیەی منی بەرێ.

یەکێکی تر لە لایەوە وتی:

  • کاکە، من لەپێش ئەوەوە بووم.

یەکێکی تر:

  • کاکە من لە دارەتووەوە هاتووم. بەیانی پێنج لێرە بووم.

چەند ساتێک پاش چوونەژوورەوەی بەڕێوەبەر، پرسگەوانەکە هاتە بەر لێواری دەرگاکەی و یەکیەک ناوی خەڵکە چاوەڕێکانی دەخوێندەوە.

هەمووان ئاپۆرەیان لێگرت و پشێوی و منمنۆکێیان نایەوە.

  • من من من…
  • ئەی ئەوەی من؟
  • ئەوەی من بخوێنەرەوە من.
  • کاکە ئەی من؟
  • ئا بزانە ناوی من…

تەنها پشوودرێژی هێور؛ من بووم. تۆ بڵێی مامەڵەکەم بفرۆشنەوە؟ خۆ بۆ کوێ دەچێ؟ هەر سەرەم دێ.

پرسگەوانەکە لەوە نەدەچوو کەسێکی دەشتەکی و بێئەتەکێت بێ. بەڵام هاتەهاتی چواردەور و دەنگی بەرزیان ناچاری کردبوو دەنگهەڵببڕێ:

  • چەتۆ میرزااااااا.
  • بەرێ.
  • سالار بەهرام خواکەرەەەەەەەم.
  • بەڵێ.

بەهرام خواکەرەم. بەهرام خا کەرەم. بەهرەم خەکەرەم. پەهرەم پەکەرەم. پەرەرەم پەرەرەم پەم پەرەرەم. دم تەک پەرەرەم پەم پەرەرەم…

پرسگەوان لەپڕ دەنگی داگرت و زۆر بەڕێزەوە وتی:

  • دکتۆر هۆبین نالار مادزا.

براکەم. مامەڵەکەم.

زۆر لەسەرخۆیانە وتم:

  • بەڵێ.

پرسگەوانەکە بە ڕێزەوە وتی:

  • دکتۆر جیان، ئەتوو عەزدەکەی فەرموو وەرە ژۆرێ.

وەڵامم دایەوە:

  • باشە گیان.

لە بری هۆبین هەستام و بۆ پرسگەکە چووم. پرسگەوانەکە بەڕێزەوە مامەڵەکەی دامەوە و پێیوتم بچم بۆ ژووری فڵان و بێمەوە.

منیش وامکرد.

پاش ژووری فڵان و هاتنەوە؛ دووبارە مامەڵەکەم بە پرسگەوانە بەڕێزەکە دایەوە. مامەڵەکە دووبارە پێویستی بە واژۆی بەڕێوەبەر هەبوو. بەڵام لەو دەرفەتەدا ڕۆژنامەنووسێک هاتبوو و لەگەڵ بەڕێوەبەردا لە ژوورەوە چاوپێکەوتنیدەکرد. بۆیە دووبارە کەوتینەوە چاوەڕوانی.

چاوەڕێی مژدەی نەسیمم تا لە گوڵشەن دێتەوە

بەڵکە فەرمایش بکا گوڵ، بولبولم با بێتەوە[4]

دەبینم تەختم تاراجنەکراوە. هەی لەوە! خۆ ئەو کورسییە ئەتککراوە هەتەرە هەرلەخۆیەوە بوو بە تەختم!

بە سایەت وەک هوما تاجم لەسەر ناکەی ئەڕۆی ئۆغر؟[5]

بێ تاج لەسەر تەختی تاراجنەکراوم دانیشتمەوە.

هۆنو ئەمڕۆ باشپزیشکە بۆیە، دیوانی هەیە![6]

کورسییەک لەبەردەم مێزۆچکەکەمدا زیادببوو. لەمەودوا دەربارەکانم لەسەر ئەو کورسییە دادەنێم. دەبینم کوڕە بیستودوو ساڵانەکە لەسەر ئەم دەربارنیشە نیشتۆتەوە.

زۆر دوودڵ و ڕاڕا دیاربوو. هەردوو دەستی دەخستنە ژێر ڕانی و دەریانیدەهێنایەوە. زووزوو سەیرێکی دەکردم و دیسان بۆ خەیاڵەکانی خۆی سەریدادەخستەوە. بەردەوام کەمێک خۆی شۆڕدەکردەوە و دەچوەوە دواوە و لە دوودڵییدا جۆلانێی بە خۆی دەکرد. چەند جارێک چورتمیدا.

لە کۆتاییدا ئەم گۆمە مەنگە پڕ دوودڵییەی شێواند:

  • ئحم…. ئمحح…. ببوورە قوربان، جەنابت دکتۆری؟

پرسیارەکەی لە مێشکمدا چەند جارێک زرنگایەوە.

خەڵکە چاوەڕێکە جگە لە پەستییان لە بەڕێوەبەر و ڕۆژنامەنووسە کاتنەناسەکە، هەمووان دوای بیستنی ئەم پرسیارە چاویان تێزەقاندم. چاوەڕێی وەڵامم بوون.

پرسیارەکەی لە مێشکمدا… جەنابت دکتۆری؟

سەرنجمدا سێ چاوەڕێکەری نوێ هاتبوونە ئاپۆراکەوە. چاکەتوپانتۆڵ لەبەربوون. دکتۆر نەبن!

جەنابت دکتۆری؟ جەنابتان دکتۆرن؟

بێ دکتۆر دەوا و دەرمان

شێتت کردم سەرگەردان[7]

بڵێم دکتۆرم؟ درۆ دەکەم. بڵێم دکتۆر نیم؟ ئەمانە لە بەیانییەوە مناڵێکی لووسی وەک من دەبینن لێرەدا دانیشتووم. ڕێزمدەگرن. لە دەربارمدا بەپێوە وەستاون. کورسییەکەم بە دە خولەک جێدەهێڵم کەس ناوێرێ لەسەری دابنیشێ. ئێستا بڵێم دکتۆر نیم یەکسەر لەبەرچاویاندا دادەڕمێم و وەک حیز سەیرمدەکەن. کوڕە دە دەی، چی نەبووە با ببێ.

دڵنیای؟

نا… بەڵام خۆ بەم درۆیەم کوردستان لە چوار پارچەوە نابێ بە هەشت! بۆیە چی دەبێ با ببێ.

زۆر بە ئەسپایی وتم:

  • بەڵێ گیان، دکتۆرم!

وەهای فەرموو هۆنوسی هونەرمەند.

پاش وچانۆچکەیەک، کوڕە پرسی:

  • ئحم… دکتۆری چی؟

بێ دوودڵی وتم:

  • پێست.

چونکە وەک وترا؛ هۆبینی برام دکتۆری پێستە. خۆ ناتوانم لەمەدا درۆ بکەم.

سڵاو، من دکتۆرم. دکتۆر گیان دەرزییەکمان لێبدە. ئەوە کاری یاریدەدەری پزیشکییە. من دکتۆرم دکتۆر. بەڵام خۆ دەزانی دەرزی لێبدەی، وانا؟ نەخێر. من هەر پزیشک نیم. دکتۆری شتێکی ترم. دکتۆری چیت؟ هیی جیۆپۆلیتیک. هیی چی؟ جیۆپۆلیتیک. چییە ئەو شتە؟ بوارێکە پەیوەندی بە دەرزیلێدانەوە نییە. جۆ چی؟ جیۆپۆلیتیک. بمنێرن بۆ شنروێ شەش ساڵ شەڕ دەکەم، بەڵام ناوی ئەو دکتۆرییەی تۆم پێلەبەرناکرێ.

کاتێ کە فەرمووم “پێست”؛ کوڕە کەوتەوە خەیاڵەکانی خۆی. بەڵام پاش چەند خولەکێک وتی:

  • ئحم… باشە دکتۆر گیان دەتوانم پرسیارێکی پزیشکییانە بکەم؟

وتم:

  • ئەی بۆ نایکەی؟

وتی:

  • ئاخر عەیب نابێ؟

منی بێئاگا بە متمانەوە وەڵامم دایەوە:

  • نا دڵەکەم، شەرم لە شەرع و پزیشکیدا نییە!

شەرع و شەرم و شەڕ و شەو و شەوارە و شەممە و شەونم و شەوبۆ و شەواشینک و شنروێ و شەمشەمە و شەمی شەوان. چلچرای شەوان. تینتارەرەران. ئەی ژیانی من. تیرارەرەران. ئەی ڕۆحی ڕەوان. ئەی گلێنەکەی دیدی بێخەوان. تینتارەرەران. لەزمە. کە ڕقملێیە. تینتارەرەران. بەڵام گۆرانییەکی خۆش. دەنگێکی دانسقەش. کوڕە پرسی:

  • ئەها… دکتۆر گیان ئەوە دەڵێم ئەم چاڵوچۆڵی و ئاوڵانەی دەموچاوم چۆن چاک دەبێ؟

چی؟ چەلەنگبەرەوە گۆبەنچی. تۆ ئەمڕۆ دکتۆری دکتۆر! من لەوکاتەوە لە چاوی مرۆڤێکی ئاسایی هونەرمەندەوە دونیامدەبینی. ئەم کوڕەش لەو چاوە بەدەرنەبوو. واتە کە سەیری ئەوم دەکرد مرۆڤێکم دەدی، نەک نەخۆشێک. بەڵام دوای مشتەکۆڵەی ئەم پرسیارە ئینجا بە چاوی کڕیارێکی نۆڕینگەکەمەوە سەیرێکی دەموچاویم کرد: ئەهـ برا! خۆ ئەم ژانگرتووە دەڵێی تاپڕیان بە دەموچاویدا تەقاندووە و پاشان دەموچاویان نەترکردووە! هۆنوس ئەفەندی ئەم شەکرەت بۆ شكاند؟ وەک شکانیشت با پێش ئەوە سەیرێکی دەموچاویت بکردایە. تینتارەرەران. کەودەن، هەموو خەڵک کێشەی دەموچاویان هەیە. کەس لە ڕوخساری خۆی ڕازینییە. کە خەڵک دکتۆری پێست دەبینن، بەتایبەتیش لە دەرەوەی نۆڕینگەکەی خۆی، واتە بە خۆڕایی؛ ئەوا وەک وایە کووپەڵە ئاڵتوونیان لەناو دیواردا دۆزیبێتەوە. دەبوو خۆت بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە ئامادەبکردایە. ستۆییەکان دەفەرمن کە دەبێ بەو شێوەیە تەماشای ژیان بکەی کە خۆی هەیە نەک بەو شێوەیەی تۆ دەتەوێ. ئەم هەموو سەرزەنشتەت لە ئێستادا چ یارمەتییەکم دەدا؟ خۆم ئامادەنەکردبوو. بەڵام ئێستا خۆم ئامادەدەکەم.

هێورانە، وریایانە، پشکنینئاسایانە بە دەموچاویدا چاومگێڕا. پاشان تینێکم بەبەر خۆم دا و وتم:

  • هیچ نییە، دڵەکەم. کێشەت نییە.

وتی:

  • ئەی دکتۆر ئەو چاڵوچۆڵییە چییە؟

بۆ خۆقوتارکردن لە کورتی بڕیمەوە و وتم:

  • ئاساییە. کێشە نییە.

کوڕەی سوور لەسەر مەبەست پرسی:

  • ئاخر دکتۆر من دەمەوێ دەموچاوم ساف بێ؛ چیی لێبدەم ساف دەبێ؟

مەگەر دووبارە لەدایکبیتەوە! ئەگینا بە چی ساف دەبیتەوە؟

هەبوو نەبوو، سەردەمی زوو؛

هۆنوس مادزا زۆر لە خوێندن دواکەوتبوو.

بیستویەک ساڵی تەواو بوو

کاتێ کە گەیشتە زانکۆ.

هاوڕێیەکی بۆ دروستبوو،

سێ ساڵ لە خۆی گەورەتر بوو،

ناوی کۆروش نیپووری بوو.

بە هۆی تەمەن یان سروشتیان؛

یەک زیپکەیان پێوەنەبوو بە هەردووکیان.

هەرزەیەکی خۆبەشتزان،

ڕوو وەک هەنار سوور و وێران،

هات بۆ لایان،

دەیویست ئەمیش وەکو ئەوان؛

پێستی ساف بێ.

بۆیە پرسی چۆن وایلێبێ؟

چیی لە پێستی بدا شەوان،

تا تێیبورووکێن کچان؟

هاوڕێ نوێکەی هۆنوس وتی:

نەوتی لێبدە بەڕووتی.

بیری نەوتەکەی کۆروشی هاوڕێم کەوتبووەوە کە بەو هاوپۆلەمانی وت. پرمەیەکی قەبەی پێکەنین لەپشت کاسەسەرمەوە گڕیگرتبوو، دەیەویست بۆ دەرەوە بپرژێ. بەڵام دەبوو ئەوپەڕی کۆششم بخەمەگەڕ. چونکە خەڵکەکە هەمووان تێمزەقابوون و چاوەڕێی وەڵامێکمیان دەکرد. وەڵامێکی خۆڕایی پزیشکێک بەشکم سوودێکی بۆ ئەوانیش هەبێ.

ئەو چاکەتوپانتۆڵلەبەرانە زیاتر سەریان هێنایە پێشەوە. تۆ تەماشا چۆن بێدەنگ لێموردبوونەتەوە. تەواوە، دکتۆرن! چاوەڕێی هەڵهێنانەوەی ئەلفێکی هەڵەن لە منەوە تا حکومەت جوێنباران بکەن کە کێی بۆ کردوون بە دکتۆر!

سەرم لە هیرۆشیماکەی کوڕەکە نزیکتر کردەوە. وامپیشاندا کە پشکنینێکی تەواو بۆ دەموچاوی دەکەم.  چەناگەیم گرت و بە خاوی ئەمدیو و ئەودیوێکم بە سەری کرد. دەمویست زیاتر کات بە خۆم بدەم تا قوتارگەیەک بدۆزمەوە.

یەکێک لە چاوەڕێکەرە کەمخوێندەوارەکان وتی:

  • ئاخر بڵێ ئەمە کەی کاتی تەلەفیزوێن و ڕادوێ و مادوێیە؟ بۆ دوای کار ناچی پرسیاری لێبکەی؟ ئەم خەڵکە هەموو وەستاون… ئاخر وانییە؟

تەنیشتەکەی بە تووڕەییەوە قسەکەی پەسەندکرد:

  • بەخوای وەیە برام. برێ هەی خۆڕی ئەمە کەنگی وەختی عەمەیە؟ شوغڵی خۆمم بەجێهێشتییە و هاتویمەتێ ئێروکانێ، وا سێ سەحاتانە خەریکی ئەمەیمە. خۆڕی ئەرەوەڵا خۆڕی.
  • ئاخر خەتای بەڕێوەبەریشە؛ دەنا پێیدەوت کە دوایی بێ. ئەی وانییە؟ خۆ کات نەبڕاوە.
  • پەکوو ئەتوو دەرێی چ؟! ئەم بیگییانە بەس کامیرەی بخەنە بەردەمیان عەموو دنیایان ڕاست لەفکردەچی. هەر ئەوەی دەزانن لەبەر کامیرەی قسانبکەن.

چاوەڕێکەرێکی تر وتی:

  • ئەها، بەخوا لە پێنجی بەیانییەوە لێرەم، نوێژی بەیانیم لێرە کردووە.

یەکێکی تر خۆی تێهەڵقورتاند و وتی:

  • حەوبرا، من دووی شەو لە زەڕایەنەوە دەرچووم. دووی شەو بەڕێکەوتووم ئەرەوەڵا. خوای گەورە شکور کردی بە سەلامەتی گەیشتین و نوێژی بەیانیم کرد. ئینجا تۆم بینی هاتی.

پیاوە زووهاتووەکەی تریش وەڵامیدایەوە:

  • وابوو… ڕاستدەکەی… کە هاتم دیمی. وابوو.

دکتۆر هۆنوسی پیشەگەر هەر خەریکی دەموچاو پشکنینە. پرسیم:

  • دەخورێ؟

کوڕە تێنەگەیشت، پرسی:

  • گیان؟

لێمپرسییەوە:

  • دەموچاوت. دەخورێ؟

وەڵامیدایەوە:

  • هەندێ جار.

نەڵێی بیخۆ. پرسیم:

  • قەت وایلێهاتووە ئەوەندە بخورێ کە سوورببێتەوە؟

پاش بیرکردنەوەیەکی کورت، وەڵامیدامەوە:

  • نەوەڵا…
  • بەس… هەندێجار دەخورێ.

نەڵێی بیخۆ. نا مەیخۆ، بیخەرە چێشتەوە. کاتی خۆی دەموچاوم وشکببووەوە. سپی دەبوو. ئادەی بپرسە. پرسیم:

  • سپی دەبێ؟

کوڕە پرسی:

  • مەبەستت چۆنە؟

پرسیم:

  • واتە هەستدەکەی پێست هەڵبدا و سپی بێ و وشکببێتەوە؟

کوڕە گەنجەکە گەشایەوە و گەشکەیەکی گوم گەرموگوڕانە گرتی، وتی:

  • ئارەوەڵا… ئارەوەڵا زۆر جار سپی سپی دەبێ. منیش چەوری دەکەم.

ئەم کوڕە لەوکاتەوە لە دوودڵی سیخناخ بووە. تۆبڵێی ئەم لوسکە تەڕپۆشە دکتۆرێکی باش بێ؟ بەڵام بە پرسیارەکانم ڕەوییەوە.

سێ چاکەتوپانتۆڵلەبەرە زاڵەکە جوان گوێیانشلکردووە. کەوکوژانە بۆمدانیشتوون و گوێدەگرن.

سوڵتان مێهمەتی شەشەم بە تۆ نەبێ! دەستتپێکردەوە؟

بوێریم ڕاپسکاند و وتم:

  • تازەترین زانستی سەردەم دەڵێ کە دەبێ بۆ سروشت بگەڕێینەوە. سروشت چارەی زۆر نەخۆشیی تێدایە. زانستی نوێ داوادەکا بەپێی پێویست لە بەکارهێنانی زۆری مادەی کیمیایی دووربکەوینەوە. ئێستا من دەتوانم مەڵحەمێکت بۆ بنووسم. بەڵام مادەی کیمیایی تێدایە و لە مەودای درێژخایەندا باش نییە. بەقسەمبکە، زۆر خوو مەدەرە دەموچاوت. ئەمە پەیوەندی بە گۆشەنیگاوە هەیە. تۆ بیرکردنەوەی خۆتت وا ڕاهێناوە کە دەموچاوت نەنگیی تێدایە. بەڵام دەتوانی ئەم بیرۆکە خراپە لەناو مێشکتدا بگۆڕی.

کوڕە وتی:

  • ئاخر دکتۆر من دەمەوێ مەڵحەمم بۆ بنووسی!

نامەی دڵداریت بۆ دەنووسم! مەڵحەمی چی؟! لەسەر تاتە-سەهۆڵێک ناوی ڤیاگرات بە کێرسف بۆدەنووسم. تا دەیبەیتە دەرمانخانەکە تواوەتەوە.

کە میوانداریی بەفرت کرد؛ مەهێڵە گەرمای بێ، نەبادا ماڵەکەت ئاو بیبا[8].

چاوەڕێی وەڵامێکە. داناییەکی تری پێبڵێ. وتم:

  • دڵەکەم، ئەمە هەمووی خەیاڵکردە. ڕەنگە کەمتەرخەمیی خۆشتی تێدا بێ. تۆ زۆر خووتداوەتێ. بەڵام مەرج نییە خووپێدانە زۆرەکەت بناغەیەکی ڕاست و تەندروستی هەبێ.

کاتی خۆی هەرچەند بە سابوون دەموچاوم دەشت ڕوومەتم سپیدەبوو. پێیبڵێ:

  • لەمەودوا بە سابوون دەموچاوت مەشۆ. سابوون بە هەموو شێوەیەک قەدەغەیە.

پرسی:

  • ئەی بەچی بیشۆم؟

بە تەلی حاجەت! بە من چی بە چی دەموچاوت دەشۆی؟ بەهەرحاڵ، وتم:

  • تەنها بە ئاو. جوان گوێبگرە: تەنها ئاو!

ئاوی سارد لە ئاوی گەرم باشترە. پێیبڵێ:

  • ئەویش تەنها ئاوی سارد. ئاوی گەرم بە هەموو شێوەیەک قەدەغەیە.

وتی:

  • وەڵا دکتۆر من بە ئاوی لەکوڵ دەموچاوم دەشۆم.

کەواتە کتلی لە ماڵیاندا بەر کەس ناکەوێ. دەبێ چەند کتلییان هەبێ؟ ئەی چەن عەلادینیان هەیە؟ بە هاوین چی دەکەن؟ دەنگی کتلیی کوڵاو: فشکککلوورر… ئەمەندە گوێی لە فشکککلوورر بووە مێشکی بەهەڵمبووە. بە سەیرلێهاتنەوە پرسیم:

  • چی؟ بۆچی بە ئاوی لەکوڵ؟

وتی:

  • دەڵێم ڕەنگە ئاوە گەرمەکە زیبکەکان بتوێنێتەوە.

ئارنۆڵدی تێرمینەیتەر. ئەی بۆ خۆت هەڵنادەیتە ئاگرێکی گەورەوە و دیسان بە سافی دروستببیتەوە؟ ئاگرەکەی بلە. نا بەکەڵک نایە. ساردە. شیشێک کەبابی لەسەر نابرژێ. وتم:

  • کوڕە شتی وا ناکەی بە هیچ شێوەیەک!

پرسی:

  • باشە دکتۆر بۆچی ئاوی سارد باشترە؟

بەڕاست کێ وتی ئاوی سارد باشترە؟ ئۆف، من واموت. دە فەرموو بۆشیبسەلمێنە بۆچی باشترە. هێوربە. قسەی هێورانە سەنگی خۆی هەیە. وتم:

  • ئاوی گەرم دەموچاو چرچدەکا. بەڵام ئاوی سارد یارمەتیی دەموچاو دەدا زیاتر بمێنێتەوە. ئەی نابینی ئێمە شت دەخەینە فریزەرەوە؟

کوڕە و گوێگرە کەوکوژەکان بۆ کاتێکی کەم کشومات کشانەوە. هۆنوسی دانا. هۆنوسی سۆفیا. هۆنوسی ئاسینایی.

هۆنوسی  ستاگیرایی کە ئەم چرکە پاڵەوانێتییەی درکپێکرد. سەرکەوتووانە و شانازانە وتی:

  • ئەی چۆن!

هۆنوسی دووەم و هۆنوسی سێیەم لە لەشی هۆنوسی یەکەم، هۆنوسی ماک جیابوونەوە و بەرانبەری دانیشتن. سەرسامانە دەستیانخستە ژێرچەنەیانەوە و ئێستا ئەوان چاویان لە هۆنوسی ماک زەقاند.

هۆنوسی دووەم سەرسامانە وتی:

  • هەی!… هەی!… هەی لەو…! ئەوە خۆ هەر بەڕاست خۆی لە کوڕەی داماو کرد بە پزیشک. خۆڕی ئەرەوەڵا خۆڕی!

هۆنوسی سێیەم وتی:

  • کوڕە حەمەهۆنوس لێیبگەڕێ. کێ ناڵێ ڕاست ناکا؟

هۆنوسی دووەم. وەک هەمیشە تووڕەوتڕۆ و ناپاراو، بەڵام مەبەستدار، وتی:

  • کوڕە قەوچەت نەیەت! ڕاستی چی دەکا؟ لەخۆیەوە قسەدەکا ئەو درۆزنە.

هۆنوسی سێیەم، بێوەیانە وتی:

  • لێیبگەڕێ، با یارمەتیبدەین لەم گۆبەنەی بۆ خۆی نایەوە ڕزگاریبکەین. تۆ تەماشای ئەو چاکەتوپانتۆڵلەبەرانە بکە بزانە چۆن بەرانبەر ئەو قسانەی دەیانکا پیشدەخۆنەوە. بسرەوە با تووشی کارەساتی نەکەین.

کوڕەی دەموچاوئاوڵاویی ڕووخەرتە بە وەڵامەکانی هۆنوسی ماک سەرسام و گەشاوەتر بوو. وتی:

  • دکتۆر، تا ئێستا کەس شتی وای پێنەوتووم! ئامۆژگارییەکەشت زۆر بەجێیە. بەقسەت دەکەم.

هۆنوسی ماک هەموو وشەیەک بۆ وتن بە دە پێودانگدا تێدەپەڕێنێ. توند خۆیگرتووە نەکا هیچ ورتەیەکی لار لە دەمی دەربچێ.

بەقسەی چیم دەکەی؟ لەخۆمەوە قسەدەکەم.

هۆنوسی دووەم، خێرا قورتا:

  • بەڵێ، لەخۆتەو قسەدەکەی.

هۆنوسی سێیەم هێورانە وتی:

  • بەشێک ڕاستیی تێدایە.

هۆنوسی دووەم، وتی:

  • هانیمەدە.

دوو هۆنووسەکەی تر کەوتنە دەمەقاڵێ. هۆنوسی سێیەم پێیوت:

  • چاوەڕێی چی دەکەی؟ کوڕە بۆچی ناچێ بۆ نۆڕینگەی پزیشکێکی ڕاستی؟
  • لەوانەیە پارەی پێنەبێ.
  • خەستەخانەی حکومەت بە خۆڕاییە.
  • خەستەخانەی حکومەت باش نییە.
  • وانییە، ئەم قسەیەت دروشمی کەسانێکی ترە کە نان و کەبابیان پێوە خواردووە. تۆ لە بری کەبابەکەی ئەوان دروشمەکەیان دەجوویتەوە.
  • وانییە.
  • وایە. ئەگینا ڕۆژی خۆرگیرانەکە لە خەستەخانەی حکومەت نەشتەرگەریی ڕیخۆڵەکوێرە کراین و زۆر سەرکەوتووش بوو. بۆ سەلماندنی باشیی خۆت پێویست ناکا بەرانبەرەکەت دابڕمێنی.

لە کاتی ئەم دەمەقاڵێیەی دوو هۆنوسەکەی تردا هۆنوسی ماک کەوتەوە خەیاڵی خۆی. دۆزەخ پڕە لە ئافرەت! کەچی یەک ئافرەت لێرە نییە! وەڵامی خۆتت دایەوە. لە دۆزەخن! یەکێ نەزانێ ئێرە دۆزەخ نییە! باشە بەڕاست خۆ دەڵێن هێشتا ڕۆژی لێپرسینەوە نەهاتووە؛ ئەو ئافرەتانە کێ بوون لە دۆزەخدا؟ بێدەنگییەکە گەیشتە پلەی ناقۆڵایی. شتێک بڵێ.

هۆنوسی ماک نیودیژ دەمیکردەوە و وتی:

  • چاکە.

خێرا دەمی داخستەوە. کوڕە پرسی:

  • دکتۆر، دکتۆری باش لە هەولێردا کێ هەیە؟

دکتۆر فەرهاد پیرباڵ! چوزانم. وتم:

  • نازانم. لە هەولێر نازانم.

کوڕە وتی:

  • چۆن دەبێ؟ ئەی ئێوەی دکتۆر دەبێ یەک بناسن.

یەک و نیو دەناسین. وتم:

  • ئاخر من لێرە نەبووم، لە دەرەوە بووم، دەمخوێند.

خێرا پرسی:

  • لە کوێ خوێندووتە؟

لەسەر چڵی بەر پەنجەرەی یار.

میوەی گەیشتووی زەرد و سووری باخ

جریوە و جووکەی دارستانی شاخ،

لە گەرووی شمشاڵ، لە تەلی کەمان؛

گەلێ هەڵساوە ئاوازەی جوانجوان[9]

کوڕە دووبارە پرسییەوە:

  • لە کوێ خوێندووتە؟

نەدەبوو وەڵامی ئەم پرسیارە دوابخەی. ئێستا وادەزانن درۆدەکەی. وەڵاممدایەوە:

  • لە کینگس کۆلێج، لە بەریتانیا.

هۆبین. لەوێ. پرسی:

  • ئەها. ئەی نۆڕینگەت لێرە هەیە؟

هەمە؟ نیمە. هۆبین هەیەتی. من هۆنوس نیم، هۆبینم. کەواتە:

  • بەڵێ.

پرسی:

  • لەکوێیە؟

وەیش! گەیشتینە ئەو جێگەیەی ئێستا بە یەک وشە دەتوانم خۆمت لێ داببڕێنم. وتم:

  • سلێمانی.

کەچی وتی:

  • دە کەواتە بۆ لای تۆ دێم. لەکوێی سلێمانییە؟

خۆ کردی بە ڕاست! وازملێبێنە. هۆبینی داماو بیست ساڵە دەخوێنێ و هەمیشە یەکەمە، خۆی دەکوژێ و دەبڕێ بە هەزار شەڕەشەق نەخۆشێک ڕوویتێدەکا. منیش چوار قسەم کرد وا خەریکە کڕیارێکی هەمیشەیی پەیدادەکەم.

هۆنوسی دووەم وتی:

  • کەواتە بۆچی تۆش وەکو کابرا نۆڕینگەیەک دانانێی؟ خۆ تەنها بەکرێگرتنی شوێنێکی تێدەچێ. لەگەڵ تۆزێ منگەمنگکردن بە عەرەبی بەڵام بە تۆنەوە. تۆ خۆت لە تۆنبازیدا باشی.

هۆنوسی سێیەم وتی:

  • ئێستا تێگەیشتن دونیا چۆن کاردەکا؟ حەمەهۆنوس، بۆچوونەکانت هەمیشە پشت بە ڕاستیی ڕووت دەبەستن. بەڵام دونیا تەنها بە ڕاستیی ڕووت کارناکا. تۆ کێشەیەکی تریشت هەیە کە هەموو ڕاستییە ڕووتەکانت بە تووڕەیی دەردەبڕی. ڕەنگە ئەگەر هەموو ئەوانەی ڕاستیی ڕووت دەزانن بە هێوری و بێوەییانە بدوێن ژیان زۆر خۆشتر بێ.

هۆنوسی دووەم وتی:

  • واتە دونیا وایە؟ خەڵک متمانە بە پزیشکی ڕاستەقینە ناکەن، بەڵام بە منگەمنگچییەکی دەکەن؟

هۆنوسی سێیەم وتی:

  • مرۆڤ بوونەوەرێکی بپرس و زانینخوازە. ژیر و ناژیر هەر وان. جیاوازی ژیر و ناژیر تەنها ئەوەیە کە ناژیر وەڵامی خێرا و کۆنکرێتیی دەوێ. بەڵام ژیر دەزانێ کە بۆ ئەو وەڵامانە جارێ ماومانە.

هۆنوسی دووەم هێشتا لە گوتاری قسەکانی سێیەم تێنەگەیشت، پرسی:

  • ئێ؟

هۆنوسی سێیەم بەردەوام بوو:

  • بە بۆنەی ئەم سروشتەی مرۆڤەوە؛ هەزاران ساڵە بە زانیاریی بێبنەما و بەڵێنی درۆیینە مرۆڤ گەمژێنراوە. ڕاستکردنەوەی ئەم گەمژاندنە بەو پشووکورتی و تووڕەییەی تۆ نابێ. دەبێ هێورتر بی.

هۆنوسی دووەم تووڕەتر بوو، کەوتە هەڕەشە:

  • تۆ زۆر مەڵێ. دووانی وەک ئێوە ساویلکە ئایندەیان تێکداوین. هۆنوسەفەنی، ئەوە پێتدەڵێم ها؛ ورتەت نەبیستم! دەمت دەشکێنم!

هۆنوسی ماک وەڵامینەدایەوە، وەڵامیدایەوە:

  • مەبەستم ئەوەیە لە پارێزگای سلێمانییە، نەک ناوشاری سلێمانی.

کوڕەی ژانگرتوو یەکسەر پرسی:

  • ئێ قەیچێکە؟ لەکوێیە هەر دێم. تەکسییەک دەگرم یان لەگەڵ یەکێکدا دێم. بەڕاستی ئەم مەعمولاتانە زۆر بەکەڵکمدێن.

مەعمولات نا؛ مەعلومات. مەعلوماتیش نا؛ زانیاری. زانیاریش نەبوون، لەوانەشە زانیاری بووبێتن. بەڵام من سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو نیم. لەخۆمەوە قسەدەکەم.

هۆنوسی دووەم وتی:

  • کەواتە کوڕە تەواوی وت. مەعمولاتە. مەعمولات هەوڵێکی نەگەیشتووە بە مەعلومات، لە لایەن کەسانێکی ناپسپۆڕەوە دەردەفیچقێن. سەرلەبەری ئەم میللەتەمان کوشتەی مەعمولاتن.

دکتۆر هۆنوس وتی:

  • نۆڕینگەکەم لە سەیدسادقە.

لەوە زیاتر نەپرسی. بپرسی لە کوێی سەیدسادقە پێتدەڵێم لە پشتی تراکتۆرێکدایە.

هۆنوسی دووەم وتی:

  • ئەی ئەگەر بۆ ئەوێش هات؟

ئەگەر ئەوەنە کەر بێ؛ لە بری نۆڕینگە بێتە پشتی تراکتۆرەوە؛ ئەوا خۆم دەزانم چۆن دەیکەم بە پەند. ئەگەر نەوتم پێدەرخوارد نەدا گلەییم لێبکە.

هۆنوسی دووەم وتی:

  • کەواتە لەگەڵ ئەو کابرایەدا جیاوازیت چی دەبێ کە لە بری دەرمان میز دەرخواردی خەڵک دەدا؟

یاسا گێل ناپارێزێ.

  • تۆ دەڵێی من هونەرمەندم. هونەرمەندی وا دەبێ؟

هەزار پزیشک و دانساز بۆ گەرمکردنی بازاڕی نۆڕینگەکانیان خۆیان کردووە بە هونەرمەند. قەیچێکە هونەرمەندێکیش خۆی بکا بە پزیشک؟

هۆنوسی دووەم هەڵچووەوە:

  • هونەرمەند دەبێ لە ئازار و سۆزی خەڵک تێبگا. هونەرمەند کلیلی هەموو دڵێکی پێیە، کە کلیلت پێبێ بۆچی بۆ چوونەژوورەوە دەرگا دەشکێنی؟ بۆیە خەڵک خۆی بە هونەردا هەڵدەواسێ؛ چونکە هونەر بەرزترین شاکاری مرۆڤایەتییە. هیچ شتێک لە سەروو هونەرەوە نییە. بۆیە هونەرمەند پێویست ناکا خۆی بە بواری تردا هەڵبواسێ. هەموو کەسێک مافی زانینی ڕاستیی ڕووتی هەیە. بەڵام تۆومانان لەترسی ئەوەی خەڵک نەزانێ چ کانزایەکی قەڵبن لەخۆتانەوە زانیاری دەدەن.

هۆنوسی ماک وتی:

  • لەخۆمەوە زانیاریم نەداوە. خۆم بەسەرمهاتووە.
  • ئەوەت بەسەرنەهاتووە، تۆ تەنها دەموچاوت سپی دەبوو.
  • هەندێ زانیاریی گشتیم پێدا.
  • ئەو پێویستی بە زانیاری و چارەی پسپۆڕانە هەیە.
  • با بچێ بۆ لای کەسە پسپۆڕەکە.
  • تۆ خۆتت لێکرد بە پسپۆڕ.
  • ئەو منی کرد بە پسپۆڕ.
  • بتوتایە پسپۆڕ نیم.
  • بە شەق لەسەر کورسییەکەم هەڵیاندەستانم.
  • ئینجا چییە؟ با بەپێوە بوەستایتایە.
  • بۆچی؟
  • وەک ئەو خەڵکە.
  • ئەو خەڵکە هەڵەن.
  • تۆش هەڵەی.
  • ئێستا کورسییەک لەوێدا هەبوو، چاوەڕێی دانیشتنی کەسێکی دەکرد. من کەسەکە بووم. لەم کۆمەڵگایەدا هەندێ نەریتی هەڵە هەن. یەکێک لەوانە ئەوەیە کە پیران هەرلەخۆوە گەنجان بە خوێڕی دەزانن. ئەمە هەڵەیە. ناکرێ ئەو کەسەی ئایندەی دونیای پێدەبەخشی ئەمڕۆ لەکەداریبکەی و کەسێتیی بشکێنی. ئێمە دەبێ نەوەی ئایندە لە ڕووی دەروونی و زانیاریشەوە بۆ بەڕێوەبردنی سبەینێ ئامادە بکەین. من بە بەردەوامی لەو پیرە نابەرپرسانە ڕادەکەم کە کەسێتیم دەڕووخێنن. من یەک پارچەی تەواوم لە سەرزەنشتی نەوەی پێشوو. هێشتا نەهاتوومەتە دونیاوە ئەوان لەسەر شکستی من گرەویانکردووە.
  • هەوڵمەدە بچیتە سووچی بەرگریکردنەوە.
  • مافی تەواوی خۆمە بەرانبەر ئەم هەموو تووڕەییەی تۆ و نەریتی هەڵەی نەوەی ڕابردوو بەرگری لە خۆم بکەم. بێمێشکە قژڕەشەکانی ئەمڕۆ بێمێشکە سەرسپییەکانی سبەینێن. تەنها لەبەرئەوەی کەسێک سەری سپییە واتای ئەوە نییە دانایە. ئەم سەرسپییانەی کە ڕێز لە هیچ گەنجێکی ئەمڕۆ ناگرن، بێمێشکە قژڕەشەکانی دوێنێ بوون. تەنها چاوەڕێی هەلی تەمەنیان کردووە سەریان سپی بکا بۆئەوەی من بچەوسێننەوە. من لە نەریتی هەڵەی نەوەی پێش خۆم بەرگریدەکەم؛ کەواتە هەم! کورسییەک و کەشخەیی و ڕوخسارە خانەدان-دیارەکەم منی کرد بە پزیشک. من داوای ئەمەم نەکردبوو.
  • بتوتایە مامەڵەکە هیی براکەمە.
  • نەمویست زانیاریی زیادە بدەم. بۆچی خەڵک بە زانیاریی زۆروبۆر سیخناخ بکەم؟
  • زانیاریی زۆروبۆر نا؛ زانیاریی تەواو.
  • پێویست نەبوو.
  • ڕاستگۆ بوویتایە.

هۆنوسی سێیەم وتی:

  • ڕاستگۆیی هەموو کاتێک ڕاست نییە.

هۆنوسی دووەم وتی:

  • کەواتە چ جیاوازییەکتان هەیە لەگەڵ ئەو مەلایانەی کە دەڵێن ئەگەر دوو جار لەسەر یەک دەستنوێژبگری و بچی پشکنینی ئیکۆ بکەی؛ لەتاو نوووووووری ناو دڵتان ئامێری ئیکۆکە دەسووتێ!؟

هۆنوسی سێیەم وتی:

  • لەمەوە دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە زۆر جار ڕووتەوپووتە ڕانەری نەزان دروستدەکەن.
  • ئێ ئەم ئەفەنییە نەزان نییە! خەڵکی گەمژێنراو ژیردەکرێ، بەڵام بەم شێوەیە نا.
  • تۆ ئێستا دەتوانی بەم تووڕەییەت ئەم کوڕە گەمژێنراوە ژیربکەی؟
  • من دەستم لەمەدا نییە.
  • بەڵام چاودێری.
  • چاودێری ئێوەم. ئەم ئیگۆیەی ئێوە گەمژێنراو گەمژێنراوتر دەکا. زانست و زانین ئیگۆی تێدا نییە. مەبن بەو مردووی گۆڕستانانەی کە دەڵێن کار بە ئێمە نەبێ ناڕوا.
  • مردووی گۆڕستان نادوێ.
  • ئەوە پەندە.
  • لە نێوان ئیگۆشکێنەکانی نەوەی ڕابردوو و زانست و چاکسازیدا گیرمانخواردووە. بۆ سەندنی ڕاندەستەک لە نەوەی شانشکێنی ڕابردوو کەمێک ئیگۆ پێویستە.

هۆنوسی یەکەم مشتومڕەکەی پێبڕین و وتی:

  • ئێوە دەبینن؟ هەر کە وتم نۆڕینگەکەم لە سەیدسادقە لەبەرچاویدا سووک بووم! لەبەر مشتومڕەکەتان گوێتانلێنەبوو کە وتی “ئەهااا!” ئەهااا چییە؟ واتە ئەگەر پزیشکێک لە سەیدسادق بوو ئیتر بێتوانا و بێئاستە؟ واتە پزیشک هەر دەبێ لە ناوشاردا بێ تا بە دانا بزانرێ؟

هۆنوسی دووەم وەڵامیدایەوە:

  • بەس بڵێ! ئەو شتانەی باسیاندەکەی کێشەی پزیشکان خۆیانە نەک هیی تۆ. تۆ پزیشک نیت. خەمی هونەرەکەی خۆت بخۆ نەک هیی پزیشکان. نان بۆ نانەوا…

هۆنوسی سێیەم پەندەکەی ناوبڕ کرد:

  • تووڕەییش بۆ تۆ.

لێسسێ لاخت پووخ لێز-اختیست[10].

پرسگەوانەکە دیسان بەدەرکەوت.

لەمێوە ئەشک و ئاهی ئێمە سەرکەوت[11]

چاوەڕێکەرەکان هەمووان نمایشی هۆنوسی پزیشکیان بیرچۆوە؛ وەکبڵێی هەر نەبووبێ. دیسان خۆیان هەڵدایەوە بەردەم پرسگەوان. پرسگەوان یەکەم کەس ناوی هۆنوس… ببوورن، ناوی هۆبینی خوێندەوە. هۆنوس مامەڵەکەی وەرگرتەوە و بەپەلە و بێ ماڵئاوایی بۆ ژووری دەرچوو ڕایکرد. نووسراوەکەی دەرچووکرد و بەو چێشتەنگاوە پێنج هەنگاوی کرد بە یەک و بە خێرایی و ڕەزمی مارسی گوستاڤ هۆڵست[12] بۆ دەرەوەی باڵەخانە تەندروستە پڕ لە سەردانکەری ناتەندروستەکەی وەزارەتی تەندروستی ڕایکرد. لەو ڕۆڵە درۆیینە کارەساتاوییەی دکتۆر هۆبین دەرچوو و کەوتەوە ڕۆڵی هۆنوسی هونەرمەند. هۆنوسی ماک. هەناسەیەکی خۆشبەختانەی هەڵمژی و وتی:

چ نازێکە،

چ میهرێکە،

چ بەختەوەرییە خۆبوون!

[1] خەرتە: زەویی دوو جار کێڵراو.

[2] هۆنراوەی (ڕازی تەنیایی)ی ئەحمەد هەردی.

[3] گۆرانیی (هاتەوە با بێتەوە)ی حەسەن زیرەک.

[4] هۆنراوەی (چاوەڕێی مژدەی نەسیمم)ی مەلا ساڵحی حەریق.

[5] هۆنراوەی (ئەڕۆی ئۆغر)ی گۆران.

[6] دەسکاریکراوی نیوەدێڕێکی هۆنراوەی (عاشقی بێ دڵ دەناڵێ)ی نالی.

[7] گۆرانیی (بێ دکتۆر دەوا و دەرمان)ی حەسەن زیرەک.

[8] هەشتەم ڕشتە-پەند، دەربەندی پەپوولە. شێرکۆ بێکەس.

[9] هۆنراوەی (ئافرەت و جوانی)ی گۆران.

[10] Laissez l’art pour Les artistes: بە فەڕەنسی، واتە: لە هونەر بگەڕێ بۆ هونەرمەندان.

[11] هۆنراوەی (وەکو ڕۆژ ئەو مەهە)ی مەحوی.

[12]  گوستاڤ هۆڵست: 1874-1934 موزیکدانەرێکی ئینگلیزە. یەکێک لە بەرهەمە بەناوبانگەکانی ناوی (هەسارەکان)ـە. هەسارەی مارس موزیکێکی تایبەتی خۆی هەیە کە بە ڕیتمێکی لەنگی پێنج-چوار نووسراوە.


فەرهەنگۆک

ئاڕنۆڵدی تێرمینەیتەر: کەسێتیی فیلمی (تێرمینەیتەر)ی دەرهێنەر (جەیمس کامیرۆن)ـە. ئەم کەسێتییە ڕۆبۆتێکە لە شێوەی مرۆڤدا هاتووە بۆئەوەی خانمێک بکوژێ. ئەوە ئەکتەرەی ڕۆڵی (تێرمینەیتەر) دەبینێ (ئارنۆڵد شوارتزینگەر)ـە.

ئاسینایی: واتە کەسێک خەڵکی ئەسینای پایتەختی وڵاتی یۆنان بێ. ئەڵبەت لەم چیرۆکەدا مەبەست لە ئەسینای دێرینی سەردەمی زێڕینی فەلسەفەی گریکییە.

ئیگۆ: زاراوەیەکی دەروونناسییە، بە واتای کەسێتیی خودی دەروونیی مرۆڤە. لە بنەچەدا وشەیەکی لاتینییە بە واتای (من). بەڵام ئەم منە منێکی دەروونییە. لەم چیرۆکەدا مەبەست لێی ئیگۆیەکی بەرزە، واتە کەسێتییەکە ئەوەندە فیزی ناوەکیی هەیە و خۆی بە شت دەزانێ کە لە ئاستی ئاسایی زیاترە.

تاراج: وشەیەکی فارسییە، بە واتای تاڵان.

چورتم: سەخڵەتی و دەردەسەری، کارەسات، نووچبردنی کەسێک.

چەلەنگ: چالاک، توندوتۆڵ، ئازا.

دەربار: دیوەخانی پاشا.

دەربارنیش: وشەیەکی دروستکراوە، واتە شوێنێک کە کەسێتییەکانی دەرباری پاشا لەسەری دابنیشێ.

ڕاندەستەک: گۆچانێکی زێڕینی بە مووروو و خشڵ ڕازێنراوەیە، سەرێکی وەک خاچ یان تۆپ یان نوشتاوەی هەیە. سەرەکقەشەکان بە دەستیانەوە دەیگرن وەک هێمایەکی پێگەکەیان. لە زمانی خۆمانەییدا بە ناوە عەرەبییەکەی کە (سەوڵەجان – صَوْلَجانُ)ـە ناسراوە. وشەکە لە (ڕان) و (دەستەک)ـەوە لێکدراوە.  ڕان بە واتای ڕاندن، واتە فەرمانڕەوایی، دەستەک واتە گۆچان.

ڕانەر: کەسێک کە خەڵک بەڕێوەببا.

ڕووخەرتە: وشەکە لە خەرتە و ڕوو پێکهێنراوە، واتە ڕوخساری وەک زەویی دوو جار کێڵراو وایە.

ڕەزم: ڕیتم. ئیقاع.

ستاگیرایی: شارێکی دێرینی گریکییە، ئەریستۆ خەڵکی ئەوێ بووە.

ستۆییەکان: قوتابخانەیەکی فەلسەفییە، دەڵێ: دەبێ بەو شێوەیە بەرەوڕووی ژیان بچی کە خۆی هەیە نەک بەو شێوەیەی تۆ دەتەوێ ببێ، تۆ دەسەڵاتت بەسەر هەور و باران و ساماڵدا نییە، تووڕەیی تۆ هیچ لە بارانبارینەکە ناگۆڕێ. باشترە خۆت لەگەڵ سروشتدا ئاشتبکەیتەوە چونکە تۆ بەشێکی لە سروشت.

سوڵتان مێهمەت: دواهەمین سوڵتانی عوسمانییەکان بوو.

سۆفیا: وشەیەکی یۆنانییە، واتا دانایی.

شانشکێن: کەسێک شان بشکێنێ.

شەوارە: ئەگەرچی لەم چیرۆکەدا لەبەر واتاکەی بەکارنەهێنراوە، بەڵکو لەبەر دەنگەکەی و بۆ دووبارەکردنەوەی پیتی (ش) بەکارهێنراوە. بەڵام داوێکە کە ئاژەڵ دەخرێتە بەر ڕوناکیی زۆر، لە ئەنجامدا ناتوانێ هیچ ببینێ و دەگیرێ.

شەواشینک: ئەگەرچی لەم چیرۆکەدا لەبەر واتاکەی بەکارنەهێنراوە، بەڵکو لەبەر دەنگەکەی و بۆ دووبارەکردنەوەی پیتی (ش) بەکارهێنراوە. بەڵام بەری دارێکە وەک بادام وایە.

کارڕایی: ڕاییبوونی کار.

کاروانکوژە: ئەستێرەی بەرەبەیان.

لەزمە: لە موزیکدا موزیکێکی زۆر کورتە کە لە پاش کۆپلەیەکی گۆرانیدا دێ. وەک (تینتارەران)ـەکەی دوای (ئەی شەمی شەوان) کە هەر ئەوەشە کە هۆنوس بیریلێدەکاتەوە.

ماک: واتە نەژاد، بناغەیی، ئەسڵ. لە سێ هۆنوسەکە (ماک) یەکەمیانە، ئەو کەسەیانە کە هەمیشە بەر خەڵک دەکەوێ و قسە دەکا.

مشتنووقاو: کەسێک مشتی نووقاو بێ کەسێکی پارەپیس و ڕەزیلە.

مێزۆچکە: لە مێز و پاشگری –ۆچکە پێکهێنراوە، واتە مێزێکی بچووک.

نۆڕینگە: عیادە.

هیرۆشیما: شارێکی وڵاتی ژاپۆنە، ئەمەریکا بە چەکی ئەتۆمی پەلامارییدا.

هەتەر: واتە کەسێکی سوور لەسەر مەبەست.

وچانۆچکە: وچان وەستانێکی کورتە، وچانۆچکە وەستانێکی کورتترە.